Obrazek
Wielkie Księstwo Mazowsza 
Mazowsze
Administracja
Geografia
Język
versâ mazovsko
Konrad I Mazowiecki
Bolesłwa IV Kędzierzawy
Księstwo Mazowieckie w latach 1037-1047, za panowania Miecława
Księstwo Mazowieckie w latach 1138-1226
Księstwo Mazowieckie w latach 1226-1248
Historia
Mazowszanie (VI-X wiek) 
Słowiańskie plemię Mazowszan (zwanych też Mazowianami) zasiedliło tereny wzdłuż 
środkowej Wisły już od wczesnego średniowiecza (od VI wieku). Początkowo osadnictwo 
mazowieckie skupiało się na lewym brzegu Wisły, w okolicach dzisiejszej Rawy, następnie 
kolonizowano prawobrzeżne obszary rzeki: północny rejon między Skrwą a Narwią oraz 
wschodni obszar nad Bugiem i środkową Narwią. W tym okresie na Mazowszu powstawały 
liczne osady. W IX wieku głównym grodem Mazowsza stał się Płock, będący również 
ośrodkiem kultu pogańskiego (od X wieku jest to gród warowny). 
 
Podbój Mazowsza (960-1037) 
Ekspansjonizm i kolonializm plemiona Polan doprowadził do podbicia przez nich licznych 
plemion słowiańskich. Celem ataku byli również Mazowszanie, którzy bronili się najdłużej ze 
wszystkich plemion. Jednak przewaga i brutalność ataków doprowadziła pod koniec X wieku 
do podbicia Mazowsza przez Mieszka I, który bezprawnie ogłosił się księciem ziem polskich. 
Mazowsze zostało włączone do ziem Polan, siłą narzucono mu chrześcijaństwo wcielając 
północną część do archidiecezji gnieźnieńskiej, a południową do diecezji poznańskiej.  

 
Niepodległe Mazowsze i wojna mazowiecko-polska (1037-1047) 
Mazowszanie jednak nie pogodzili się z narzucona okupacją. Już w 1037, korzystając z 
zamętu po objęciu władzy przez nowego władcę Polski, Miecław (zwany również Masław lub 
Mojsław) oderwał Mazowsze od państwa polskiego i ogłosił je samodzielnym księstwem ze 
stolicą w Płocku. Miesławowi udało się odeprzeć polskie wojska w 1041 roku oraz 
początkowo wygrywać regularna wojnę polsko-mazowiecką, która rozpoczęła się w 1043 r. 
Po stronie mazowieckiej stanęły wojska Pomorzan i Jaćwingów, którzy również nie godzili się
 z kolonizacją Polan. Szalę wojny przechyliło przystąpienie do niej, po stronie Polski, 
Wielkiego Księstwa Kijowskiego oraz rycerzy cesarza niemieckiego. W 1047 zjednoczone 
wojska Mazowszan, Pomorzan i Jaćwingów zostają pokonane w serii bitew, a po bitwie pod 
Ciechanowem Miesław zostaje zamordowany. 
Lata upadku (1047-1138) 
Po walkach w 1047, znanych pod nazwą "pacyfikacji Mazowsza", Mazowsze znowu znalazło 
się pod polską okupacją, a księstwo dotknęły niespotykane represje - pacyfikowano grody, 
niszczono pogańskie świątynie, ośrodki kultu i posągi. Polanie kolonizowali Mazowsze m.in. 
rozbudowując administrację kościelną. W 1079 przeniesiono do Płocka stolicę Polski 
(miasto pełniło te funkcję do 1138) by móc silniej polonizować ziemie mazowieckie i by mieć 
je pod bezpośrednią kontrolą. Poza Połockiem, pozostałe regiony Mazowsza były jednak 
zaniedbywane - przykładowo żaden z mazowieckich grodów nie uzyskał praw miejskich, 
nawet Płock.
Odrodzenie państwowości (1138-1200) 
Po ponad 90 latach okupacji przed Mazowszem nastała nowa 
szansa. Ferment panujący w państwie polskim nieodwracalnie 
prowadził do jego upadku i rozkładu. Po śmierci Bolesława 
Krzywoustego Polska została podzielona na dzielnice, mające 
dużą samodzielność. Mazowsze dostało się we władanie 
Bolesława IV Kędzierzawego, ogłoszonego Księciem 
Mazowieckim, a księstwo objęło Mazowsze, Ziemię Dobrzyńską 
oraz Ziemię Chełmińską, czyli niemal identyczny obszar jaki 
zajmowało państwo mazowieckie w latach 1037-47. W 1146 do 
Mazowsza włączono również Kujawy. Władcy Mazowsza, 
wywodzący się z panującego w Polsce rodu Piastów, początkowo 
nie traktowali Mazowsza jako osobnego bytu państwowego, a 
jedynie jako jedną z ziem polskich, tym bardziej, że często władali 
równolegle również innymi ziemiami (Bolesław IV Kędzierzawy 
władał w latach 1146-1173 w Krakowie, Gnieźnie, Kaliszu, 
Pomorzu, a w latach 1166-1173 również w Sandomierzu; 
Kazimierz II Sprawiedliwy władał w latach 1186-1194 w Krakowie i 
Sandomierzu; Leszek Biały władał w latach 1194-1198 i w 1199 
w Krakowie). Jednak silni władcy spowodowali wzrost znaczenia 
Mazowsza i jego powolne dźwiganie się z marazmu.
 
Panowanie Konrada (1200-1247) 
Największy rozkwit Mazowsza nastąpił po objęciu mazowieckiego 
tronu przez  Konrada I Mazowieckiego. Konrad był współksięciem
 Mazowsza, wraz ze swoim starszym bratem Leszkiem Białym, od 
1194 roku, lecz pełnie władzy uzyskał dopiero w 1200 roku, po 
zrzeczeniu się na korzyść brata roszczeń do ziemi sandomierskiej
 i krakowskiej. Po przejęciu władzy Konrad zerwał z formalnym 
traktowaniem Mazowsza jako ziem polskich, ogłaszając się 
suwerennym władcą niezależnego Księstwa Mazowieckiego, 
nieuznającego zwierzchności Krakowa. Konrad przystąpił do 
reform w księstwie, mających zapewnić Mazowszu rozwój i 
bezpieczeństwo.  
Pierwsze lata rządów poświęcił aktywnej polityce zagranicznej: w 
1205 r. oddziały mazowieckie wzięły udział w zwycięskiej bitwie 
pod Zawichostem pokonując wojska włodzimiersko-halickie i 
kijowskie; w 1208 r. uczestniczył w kampanii na Wołyniu; by 
budować silne więzy polityczne pojął za żonę córkę księcia 
nowogrodzko-siewierskiego. Od 1217 coraz dokuczliwsze stały 
się napady pruskie, a w latach 1219-1222 Mazowsze dotknęły 
trzy ciężkie najazdy Prusów.
 
W 1222 r. i w 1233 r. udało się Konradowi zorganizować wraz z innym książętami polskimi i 
pomorskimi wyprawy przeciw Prusom, które jednak nie przyniosły trwałych rezultatów. Konrad
postanowił sprowadzić na ziemię chełmińską zakon rycerski, który walczyłby z Prusami, za 
namową księcia śląskiego Henryka Brodatego, wybór padł na Krzyżaków. Do pierwszych 
poważniejszych rozmów przedstawicieli Konrada z Krzyżakami doszło na przełomie 1225 i
1226 r., jednak dopiero dwa lata później na Mazowszu pojawiło się pierwszych trzech rycerzy 
formalnego przekazania ziemi chełmińskiej jako lenna zakonowi z zachowaniem prze Konrada
doń całości swoich prerogatyw książęcych. W 1230 r. na Mazowsze przybyli dalsi rycerze 
zakonu i szybko współpraca między księciem mazowieckim a Krzyżakami zaczęła układać się 
niepomyślnie (w 1234 r. doszło do napadu na Płock i spalenia katedry). W tym samym czasie
zakon wystarał się u papieża Grzegorza IX o bullę protekcyjną, w której legitymizowano 
sfałszowany wcześniej dokument Konrada, nadający ziemię chełmińską oraz inne zdobycze w
Prusach w wieczyste posiadanie Krzyżaków, a od cesarza niemieckiego Fryderyka II udało im
się uzyskać wówczas, tzw. "Złotą Bullę", która potwierdzała nadanie Krzyżakom ziemi 
chełmińskiej, jednak nie jako lenna Konrada Mazowieckiego, tylko czyniła z rycerzy 
suwerennych właścicieli dzielnicy (dokument ten wydany w 1235 r. antydatowano za zgodą 
cesarza na rok 1226, stąd wzięła się przyjęta w podręcznikach do historii błędna data 
przybycia Krzyżaków do Polski). W 1235 r. dodatkowo zakon na podstawie tego dokumentu 
uzyskał wyrok sądu kierowanego przez legata papieskiego, na mocy którego papież uznawał 
pełnię władzy wielkiego mistrza zakonu  w ziemi chełmińskiej i zdobyczach pruskich. W ten 
sposób w 1235 Mazowsze definitywnie utraciło ziemię chełmińską. 

W wyniku walk sukcesyjnych o tron krakowski, które wybuchły w 1227 r. i trwały kilka 
kolejnych lat, w 1231 Konrad przyłączył do Mazowsza ziemię sieradzko-łęczycką. 
W 1233 r. Konrad dokonał brzemiennego w skutki podziału Mazowsza na dzielnice, które 
miały po jego śmierci przypaść w udziale trzem synom. Północne Mazowsze i ziemie 
dobrzyńska przekazał Bolesławowi wydzielił dzielnicę w północnym Mazowszu i ziemi 
dobrzyńskiej, Kazimierzowi na Kujawach, a najmłodszemu Siemowitowi w południowym 
Mazowszu i ziemi sieradzko-łęczyckiej. Dwie pierwsze dzielnice jeszcze za swojego życia 
oddał syna w administrację (Konrad zachowywał do nich jednak pełnie praw), a trzecią 
zarządzał bezpośrednio sam. W 1238 Bolesław przyłączył do swojej dzielnicy Księstwo 
Drohiczyńskie. 
Konrad, jako pierwszy, nadał prawa miejskie grodom mazowieckim. Pierwszym miastem został
w 1237 Płock, kolejnym Dobrzyń. 
Rozbicie dzielnicowe (1247-1351) 
Po śmierci w 1247 Konrada Mazowsze podzielone zostało na trzy księstwa-dzielnice przekazane 
w spadku synom. Decyzja Konrada o podziale Księstwa Mazowieckiego na dzielnice 
spowodowała, że przez kolejne stulecia Mazowsze składało się z kilku księstw, tylko na krótkie 
okresy jednoczonych pod jednym władcą. Jednak pomimo faktycznego rozbicia, księstwa 
stanowiły łącznie jeden organizm państwowy.  Zaraz po śmierci Konrada Kazimierz ogłosił się 
niezależnym księciem i dodatkowo zajął ziemię sieradzko-łęczycką. Od tego czasu Kujawy nie są 
częścią Mazowsza. W 1248 Kazimierz, po śmierci Bolesława, zajął również ziemię dobrzyńską. 
We władaniu Siemowita pozostało Mazowsze, w granicach, które nie ulegały większym zmianą 
przez kolejnych 200 lat. Siemowit władał zjednoczonym Księstwem Mazowieckim do swojej 
śmierci - zginął w 1262 r. w czasie najazdu na Mazowsze połączonych wojsk litewsko-rusińskich 
(w czasie tej wojny Mazowsze straciło Księstwo Drohiczyńskie). Po śmierci Siemowita władzę 
nad Mazowszem na dwa lata objęli regenci, a od 1264 Konrad II, jedyny wówczas pełnoletni syn 
Siemowita, który przeniósł stolicę Mazowsza z Płocka do Czerska. W 1275 r., po uzyskaniu 
pełnoletniości przez drugiego syna Siemowita   Bolesława II, bracia podzielili Mazowsze na dwa 
księstwa   zachodnie Mazowsze z Połockiem otrzymał Bolesław II, a wschodnie z Czerskiem 
Konrad II. Przez następnych 14 lat trwała wojna pomiędzy braćmi o niektóre sporne ziemie. Po 
śmierci Konrada II Mazowsze zostało ponownie zjednoczone pod berłem Bolesława II (a stolicą 
ponownie stał się Płock), który na początku XIV wieku założył gród w Warszawie, przyczyniając 
się do jej rozwoju kosztem pobliskiego Czerska.
Po śmierci Bolesława II w 1313 r. Mazowsze zostało podzielone pomiędzy jego trzech synów: 
Wacław otrzymał Księstwo Płockie, Siemowit II Księstwo Rawskie (z Sochaczewem, 
Zakroczymiem, Gostyninem, Ciechanowem i Wizną), Trojdent Księstwo Czerskie (z Warszawą i 
Liwem), a stolica Mazowsza ponownie został Czersk. Wacław prowadził niekonsekwentną 
politykę - w 1327 walczył wraz z Krzyżakami przeciw Polsce, a w 1329 zmienił front i zaczął 
walczyć z Polską przeciw Krzyżakom. Doprowadziło to do zdobycia Płocka przez  połączone 
oddziały czesko-krzyżackie pod dowództwem Jana Luksemburczyka i złożenia przez Wacława 
hołdu lennego. Natomiast polityka Trojdena I doprowadziła do uzależnienia w latach 1323-1340 
od Mazowsza Księstwa Halickiego (władcą księstwa został syn Trojdena   Bolesław). Syn 
Wacława   Bolesław III pozostawał lennikiem czeskim, lecz w wyniku układów podpisanych z 
królem Polski obiecał przekazać, w przypadku bezpotomnej śmierci, swoje ziemie Kazimierzowi III 
Wielkiemu. Bolesłw III umiera w 1351 a Księstwo Płockie, ziemia zakroczymska i ziemia wiska 
zostają przyłączone do Polski. W tym samym roku dwa pozostałe księstwa mazowieckie składają 
hołd lenny Kazimierzowi III Wielkiemu.
Księstwo Mazowieckie w latach 1248-1351
ATLAS HISTORYCZNY MAZOWSZA 1037-2008